بررسی نحوه بازنمایی شخصیت فردوسی در گفتمان ناسیونالیسم باستانگرای عصر پهلوی اول براساس نظریه هژمونی فرهنگی گرامشی | ||
| دولت پژوهی ایران معاصر | ||
| دوره 12، شماره 1، بهار 1405، صفحه 109-134 اصل مقاله (803.49 K) | ||
| نوع مقاله: تاریخ معاصر ایران | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.47176/irsj.2026.1367 | ||
| نویسندگان | ||
| سید هادی علویان* 1؛ نعمت الله کرم اللهی2 | ||
| 1دانشجوی دکتری سیاستگذاری فرهنگی، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران. | ||
| 2دانشیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران. | ||
| چکیده | ||
| مفاخر فرهنگی جزئی از ذخایر ملی هر کشوری محسوب می شوند که میتوانند در ساختار حکومتها زمینه اقناع عمومی و هژمونی فرهنگی فراهم کنند. شخصیت فردوسی از جمله این موارد است که از وجوه مختلف جایگاه ممتازی در میان چهرههای برجسته فرهنگی و ادبی ایران دارد. از این رو همواره مورد توجه حاکمان، متفکران و توده مردم در داخل و خارج کشور بوده است. پژوهش حاضر با استفاده از چارچوب نظری «هژمونی فرهنگی» آنتونیو گرامشی و روش «تحلیل گفتمان» ارنستو لاکلا و شانتال موف در پی پاسخ به این مسئله است که گفتمان ناسیونالیسم باستانگرای عصر پهلوی اول، چگونه با بازنمایی شخصیت فردوسی به مثابه یک ابزار هژمونیک برای ایجاد مشروعیت و بازتولید فرهنگ سیاسی خود استفاده کرد؟ یافتهها ضمن تائید این فرضیه که حکومت با تعریف گزینشی و ایدئولوژیک، وی را به مثابه ابزاری موثر برای مشروعیتبخشی به گفتمان سیاسی و ایجاد اجماع (رضایت) عمومی به کار برده است، نشان میدهد که فردوسی در این سیاست از یک «دال شناور» خارج و معنای آن حول «دال مرکزی» ناسیونالیسم باستانگرا (متشکل از مؤلفههایی چون برتری نژاد آریایی، عظمت ایران پیش از اسلام و ستیز با اعراب) ثبات موقت یافت. در این فرآیند، با استفاده از «روشنفکران ارگانیک» و نهادهایی چون نظام آموزشی، مطبوعات و آیینهای نمادین (مانند جشن هزاره فردوسی)، بر جنبههایی خاص از فردوسی (ناجی زبان فارسی، حافظ عظمت شاهنشاهی) تأکید و سایر ابعاد فکری او (منتقد سلطه، عدالتخواه و معتقد به اسلام) به حاشیه رانده یا تحریف شد. این بازنمایی، از طریق مکانیسم «غیریتسازی» در برابر «دیگری»های سازنده خود (اعراب، اسلام و دوره اسلامی) به هژمونیک شدن گفتمان مسلط کمک کرد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| فردوسی؛ شاهنامه؛ هژمونی فرهنگی؛ آنتونیو گرامشی؛ تحلیل گفتمان؛ لاکلا و موف؛ ناسیونالیسم باستانگرا؛ پهلوی اول | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 368 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 52 |
||